WYPRACOWANIE: Od demokracji szlacheckiej do oligarchii magnackiej

Od demokracji szlacheckiej do oligarchii magnackiej.

Przedstaw przyczyny wzrostu znaczenia magnaterii w Rzeczypospolitej Obojga Narodów od XVI do XVIII wieku.

Rzeczpospolita Obojga Narodów – państwo utworzone z Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego w wyniku unii lubelskiej z 1569 r., wcześniej unie wykraczające poza personalne – pierwsza w Krewie, potem m.in. w Horodle. Przetrwało aż do III rozbioru Rzeczpospolitej w 1795 r.

XVI wiek – rozpoczyna się pod rządami Jana Olbrachta, Aleksander Jagiellończyk, Zygmunt Stary, Zygmunt August, pierwsi władcy elekcyjni – Henryk Walezy, Stefan Batory, początki rządów Zygmunta III Wazy

XVII wiek – Zygmunt III Waza, Władysław IV Waza, Jan Kazimierz Waza, Wiśniowiecki, Sobieski

XVIII wiek – Wettinowie, Leszczyński, Stanisław August Poniatowski, rozbiory RP

Demokracja szlachecka – ustrój, w którym funkcjonuje trójpodział władzy (wykonawcza – król, ustawodawcza – Sejm, sądownicza – sądy). Według artykułów henrykowskich sejm powinien być zwoływany co 2 lata na 6 miesięcy. W jego skład wchodziły 3 stany rządzące – król, rada królewska, potem nazwana izbą senacką i izba poselska. Uchwalenie prawa wymagało zgody wszystkich stanów. W RP posłami mogli być tylko szlachcice, wykluczeni zostali mieszczanie i chłopi. Tradycja poselska wywodzi się z sejmików ziemskich, które wysyłały swoich delegatów na zjazdy urzędników. Sejmiki ziemskie były ściśle podzielone, każdy miał swoje kompetencje (przedsejmowe, relacyjne, elekcyjne, kapturowe, deputackie, gospodarcze). Z czasem posłowie utworzyli swoją izbę i byli oficjalnie wysyłanie z instrukcjami jak powinni głosować w danych sprawach.

• Pierwszy sejm walny w Piotrkowie, czyli obrady trzech stanów, został zwołany w 1493 r. za rządów Jana Olbrachta.
• Konstytucja Nihil Novi (1501) – ustanowienie zasad dotyczących obrad, po cofnięciu  przywileju mielnickiego dla Senatu, umocnienie władzy izby poselskiej i ograniczenie kompetencji prawodawczych monarchy.
• Powszechnie uważa się, że pierwszy raz użyto zasady „liberum veto” w 1652 r. Obrady sejmu wymagały jednomyślności – głosowanie większościowe wprowadziła dopiero Konstytucja 3 maja, dlatego użycie weta zrywało sejm. Poseł Siciński wykorzystał je, by nie pozwolić na prolongatę – przedłużenie obrad sejmu i zapoczątkował tradycję korzystania z tej zasady. Wielokrotnie próbowano wprowadzić reformy, które ograniczały użycie prawa, jednak nie było to skuteczne – ostatecznie zaczęto tworzyć sejmu skonfederowane, których nie można było zerwać. Dobrze obrazuje ten kryzys okres panowania Augusta III Wettina, kiedy jedynym decyzyjnym sejmem okazał się sejm elekcyjny, który wybrał nowego króla. Każdy następny był zrywany.

Oligarchia to ustrój, w którym najwyższą władzę sprawuje arystokracja, najbogatsi w państwie.

Magnateria – najwyższa warstwa szlachty, arystokracja RP od końca XVI wieku. Powstała prawdopodobnie w wyniku kumulacji i skupowania dóbr ziemskich.

Przyczyny gospodarcze

1.    Gorsza koniunktura na zboże w XVI wieku – ubożenie wszystkich warstw społeczeństwa, którego gospodarka opierała się na eksporcie zboża, jednak magnaci prowadzący gospodarkę ekstensywną i zajmujący coraz większe ziemie dużo lepiej mogli znosić niekorzystną koniunkturę.

2.   Zniszczenia wojenne w XVII wieku (I wojna północna, II wojna północna (potop szwedzki i rosyjski),  wojny z Kozakami i Turcją) – starty demograficzne, głód, zarazy.

3.     Gospodarka folwarczno-pańszczyźniana:

3.1.  Wieś - eksploatacja chłopów, zwiększenie pańszczyzny, przymus propinacyjny, spadek wydajności pracy chłopów, ucieczki ze wsi.

3.2.  Miasto - ustawy antymieszczańskie, hamowanie rozwoju rynku wewnętrznego i sprowadzanie towarów z zagranicy.

4.     Upadek folwarków.

5.  Magnaci wykupowali ziemie zubożałej szlachty – rozbudowywali latyfundia (ziemie litewskie, królewszczyzny), które stawały się ordynacjami (majątek rodowy, który przechodził jako niepodzielny i niezbywalny na jednego spadkobiercę) i zyskiwały własną administrację i armię, uzależniali od siebie szlachtę jako klientów.

Przyczyny polityczne

1.     Zrywanie obrad Sejmu, decentralizacja władzy – większość decyzji zaczęły podejmować sejmiki ziemskie.

2.     Szlachta na sejmikach ziemskich była wierna swoim patronom i głosowała zgodnie z ich zaleceniami, bezpośrednio magnaci rządzili jako senatorzy.

3.     Decyzje dotyczące danego obszaru zaczęli podejmować lokalni możnowładcy, przejęli kompetencje sejmików.

4.     Magnaci kierowali się własnymi interesami, które kłóciły się z interesami państwa.

Przyczyny społeczne

1.    Silne rozwarstwienie szlachty – zubożenie niższych warstw i wzbogacenie magnaterii, uzależnienie się klientów od patronów.

2.    Magnateria obawiała się absolutyzmu, ograniczenia swoich praw, wprowadzenia elekcji vivente rege – stawała na straży „złotej wolności szlacheckiej” w imię „całej” szlachty – propagowano powiedzenie, że szlachcic na zagrodzie jest równy wojewodzie, mimo że nie była to w żadnym stopniu prawda, chociaż równość szlachciców była fikcją. 

Kolejność wydarzeń

1.     Ruch egzekucyjny – hasła wznoszone już na początku XVI wieku, rozwinięte w jego połowie. Ruch średniej szlachty, przewodzonej przez Jana Zamoyskiego. Była najważniejszą siłą w społeczeństwie do końca XVI wieku, kiedy wraz z spadkiem popytu na polskie zboże członkowie ruchu ubożeli. Wtedy prym zaczęła wieść magnateria, która stale powiększała swoje majątki wg modelu gospodarki ekstensywnej.

2.     Unia lubelska 1569 –magnaci mogli rozbudowywać swoje majątki na Litwie, prowadziło to do powstawania niezależnych państewek magnackich na Kresach i decentralizacji władzy.

3.     Rokosz Zebrzydowskiego 1606-1609 – przeciwko reformom Zygmunta III Wazy (głosowanie większością, stała armia), w jego wyniku król zrezygnował z reform i dał amnestię rokoszanom

4.     Pierwsze liberum veto 1652 – poseł Siciński zerwał sejm słowami „nie pozwalam na prolongatę”

5.     Rokosz Lubomirskiego 1665 - odrzucenie reform Jana Kazimierza  (2/3 głosów, sejm co roku, elekcja vivente rege), abdykacja króla

6.     Panowanie Michała Korybuta Wiśniowieckiego  i Jana III Sobieskiego (do 1696) – anarchia, zrywanie sejmów, nieudana próba zapewnienie synowi tronu przez Sobieskiego.

7.     Sejm niemy 1717 – car Piotr I Wielki ingerował w konflikt między szlachtą a królem, ograniczenie uprawnień króla i saskich.

8.     Walka między Familią Czartoryskich a Potockimi paraliżowała państwo

9.     Zwycięstwo w elekcji kandydata Czartoryskich – Stanisław August Poniatowski był w dużym stopniu zależny od carycy Rosji, Katarzyny II Wielkiej.

10.  Konfederacja barska 1768 – Poniatowski zaproponował zmiany ustrojowe znoszące demokrację szlachecką i równouprawniające katolików i innowierców, a także uznano tytuł Katarzyny II i straty z tytułu Traktatu Grzymułtowskiego. Przeciwko poddaniu Rosji zaprotestowała polska szlachta. Po porwaniu króla odwrócili się od niej poplecznicy i konfederacja wygasła.

11.  Konfederacja targowicka 1792 – wystąpienie magnatów pod hasłem obrony zagrożonej wolności przeciwko reformom Sejmu Czteroletniego i Konstytucji 3 maja.