WYPRACOWANIE: Polacy wobec groźby wynarodowienia

Matura z historii 2018 
LINK DO ARKUSZA

Polacy wobec groźby wynarodowienia. Scharakteryzuj politykę Rosji i Niemiec wobec Polaków po upadku powstania styczniowego i oceń jej skuteczność. W pracy wykorzystaj materiały źródłowe.

 

            XIX wiek był dla Polaków okresem zrywów niepodległościowych, walką o byt swojego państwa odebranego im przez zaborców w drugiej połowie XVIII wieku. W narodzie żyły idee romantyczne i wyzwoleńcze, które doprowadziły w 1863 roku do wybuchu powstania styczniowego na terenach Królestwa Polskiego. Represje, które spotkały Polaków po tym wystąpieniu z rąk zaborców ugodziły w ich działalność państwową, kulturę, edukację i doprowadziły do upadku idei zbrojnego odzyskania niezależności od Rosji i Niemiec. 

            Powstanie styczniowe rozpoczęło się w miastach Królestwa Polskiego w nocy z 22 na 23 stycznia 1863 roku. Zostało zainicjowane przez ugrupowanie „czerwonych”, czyli spadkobierców byłego Towarzystwa Demokratycznego Polski, którzy dążyli do jak najszybszego wywołania wystąpień wobec zaborców i wciągnięcia do nich ludności przez radykalne reformy społeczne. Rządzący państwem z polecenia cara Aleksander Wielopolski obrał za swój cel likwidację stronnictw niepodległościowych, dlatego ogłosił brankę „czerwonych” do wojska rosyjskiego. Zmusiło to Polaków do wywołania powstania, które upadło przez brak wsparcia mocarstw zachodnich i zdecydowaną przewagę wojsk rosyjskich. Zrywu nie poparła również większość społeczeństwa, czyli ludność wiejska, ponieważ Aleksander II w 1864 r. dokonał uwłaszczenia chłopów i zrealizował niespełnione obietnice powstańców. Upadek sił powstańczych wiązał się z wymierzonymi w ludność polską represjami, nie tylko w zaborze rosyjskim, ale również pruskim, ponieważ wielu Wielkopolan wsparło walki w Królestwie.

            Rosja zareagowała zdecydowanie, przekształcając Królestwo Polskie w Kraj Nadwiślański i wcielając je do cesarstwa jako jedną z jego prowincji. Zlikwidowany został urząd namiestnika, a zamiast niego krajem miał rządzić generał-gubernator, a więc wprowadzono nadzór wojskowy nad polskimi ziemiami. Ustrój państwa miał być ujednolicony z resztą imperium. Car Aleksander II zarządził przyspieszoną rusyfikację administracji, sądownictwa i szkolnictwa. Tym ostatnim zajął się Aleksandr Apuchtin, od którego nazwiska wywodzi się określenie noc apuchtinowska. Był on kuratorem oświaty, a jego zadaniem było pogorszenie poziomu nauczania, a także rozprzestrzenienia języka rosyjskiego, tak aby nawet polska matka śpiewała swojemu dziecku po rosyjsku. Ograniczał on dostęp do nauki dla uboższych, czego wynikiem był rosnący analfabetyzm. Jego działania opisuje źródło D, w którym Jan Wołyński opisuje rusyfikację szkół, przyjmowanie do pracy tylko rosyjskich nauczycieli oraz wprowadzenie zakazu czytania polskich książek. Źródło C również ukazuje wprowadzanie kultury rosyjskiej w przestrzeni publicznej – budynek klasycystyczny, zbudowany z wykorzystaniem klasycystycznych wzorców przebudowany na wzór rosyjski, z charakterystycznymi zdobieniami i ruskimi kopułami zakończonymi prawosławnym krzyżem. Polacy mimo wszystko nie poddawali się w dążeniu do edukowaniu po polsku i organizowali konspiracyjne nauczanie. Popularność zdobywała działalność pozytywistyczna i praca organiczna, zakładano towarzystwa gospodarcze, rozwijała się pozytywistyczna literatura Elizy Orzeszkowej czy Bolesława Prusa. Jednak likwidacja autonomii, brutalne traktowanie powstańców (egzekucje, zesłania, konfiskaty majątków) i rusyfikacja zniechęcały Polaków po podejmowania walki zbrojnej. 

            W Wielkim Księstwie Poznańskim działania antypolskie zainicjował kanclerz Otto van Bismarck, który rządził II Rzeszą od jej zjednoczenia w 1871 r. W tym roku rozpoczął politykę Kulturkampfu, czyli walki o kulturę, wymierzoną w Kościół katolicki. Żelazny kanclerz uważał, że ta wspólnota ma zbyt duże wpływy w krajach niemieckich i zaborze pruskim, które należy wyeliminować. Prześladowania duchownych i ograniczanie możliwości wyznawania wiary przyniosły jednak odwrotny skutek do zamierzonego i w Wielkopolsce Polacy co raz częściej uczestniczyli w nabożeństwach i wspierali Kościół. Próby germanizacji i wprowadzenia języka niemieckiego na lekcjach religii w szkołach skończyły się między innymi strajkiem dzieci we Wrześni, który zwrócił uwagę na ten problem jeszcze większej liczbie Polaków. Bismarck dążył do ujednolicenia państwa niemieckiego, dlatego utworzył Komisję Kolonizacyjną, która miała sprowadzać Niemców na tereny zaboru. Na mapie ze źródła A widać, że te działania nie przynosiły dużych skutków, ponieważ Polacy stawiali im opór i wspólnie wykupowali majątki od niemieckich posiadaczy ziemskich. Również chętnych kolonistów z Niemiec nie było wielu. Mapa przedstawia także koła Hakaty, czyli organizacji mającej popularyzować niemieckie osadnictwo i prowadzić antypolskie działania. Jednym z jej sukcesów było wprowadzenie ustawy kagańcowej, według której nie wolno było używać języka polskiego w miejscach gdzie ponad połowę mieszkańców stanowili Niemcy. Władze niemieckie walczyły z Polakami wprowadzając rugi pruskie, czyli masowe wysiedlenia oraz ograniczając im możliwość zakupu ziemi. Niemcy jednak stosują się do prawa, co doprowadziło do sytuację Michała Drzymały, którego wóz mieszkalny został uwieczniony na fotografii ze źródła B. Nie otrzymawszy pozwolenia na budowę wielkopolanin zamieszkał w wozie cyrkowym, które nie był stałym zabudowaniem, ponieważ był przesuwany w obrębie jego własności. Sprawa Drzymały jest jednym z przykładów oporu polskiego społeczeństwa wobec działań władz niemieckich. Polacy tak samo jak w zaborze rosyjskim stawiali opór działaniom germanizacyjnym działając w towarzystwach i organizacjach, a dzięki niemieckiemu systemowi po 1871 r. mogli uczestniczyć w życiu politycznym i bronić legalnie swoich praw.

            Kolejny zryw niepodległościowy na ziemiach polskich skłonił zaborców do działań mających wynarodowić Polaków – w szkołach, sądach urzędach wprowadzano obce języki, starano się wyedukować młode pokolenie w rosyjskim i niemieckim duchu, siłą odbierano mieszkańcom zaborów ich ziemie. Polacy nie próbowali już zbrojnie walczyć, ale wykorzystywali legalne metody oporu, które wzmacniały kraj gospodarczo, pracowali organicznie – dzięki towarzystwom, spółdzielniom, bankom, organizowaniu nauczania, czytelniom i bibliotekom. Solidaryzm społeczny i tworzenie więzi narodowych sprawiło, że kultura polska przeżyła trudny okres zaborów i po I wojnie światowej Polacy mogli stworzyć II Rzeczpospolitą, od nowa budować i scalać swój kraj.